آدب معاشرت با نامحرم

پرسش:
 
احساس می کنم آداب معاشرت بلد نیستم. لطفا درباره مهم ترین آداب معاشرت و نحوه رفتارِ یک خانم با آقایان در محیط های علمی و دانشگاهی توضیح دهید.
 
 پاسخ:
 
قواعد اصلی آداب معاشرت بسیار ساده است. این قوانین عبارتند از فرهنگ سخن گفتن، خوشرویی و فروتنی، ظاهر پاکیزه و تسلط روی احساسات و عواطف. هدف این قوانینِ ساده، ساختنِ یک زندگیِ بهتر است. این قوانین باعث یک احترامِ دو طرفه می شوند. در ادامه تعدادی از آداب معاشرت را خدمت تان می گویم:
 
- اگر کسی با ما تندی کرد، نباید تلافی کنیم و صدای خود را بالا بریم. فقط کافی است لبخندی بزنیم و محل را ترک کنیم.
 
- لازم نیست دیگران در مورد برخی موضوعات زندگی ما اطلاعاتی داشته باشند. پرسیدن در مورد این موضوعات نیز کار دور از ادبی است. این موضوعات خصوصی، شامل میزان حقوق یا ثروت، مسائل خانوادگی، مشکلات پزشکی، مسائل عاشقانه، سن و ... باشد.
 
- اینکه من مسؤول فکر و عملِ دیگران هستم، فکر اشتباهی است. درست است که ما در جامعه زندگی می کنیم و رفتارمان تا حدودی در دیگران تأثیر دارد، اما نباید این تأثیر را بیش از حدّ برای خود جلوه دهیم. مسؤولیتِ فکر و رفتارِ افراد، در درجه اول بر عهده خودشان می باشد. به همین دلیل در قرآن کریم خداوند متعال پنج بار فرموده: « وَلاَ تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى » یعنی «هیچ گناهکاری گناه دیگری را بر دوش نمی کشد»(1).
 
- نباید در مورد مسائل سیاسی، فرهنگی و اقتصادی با دیگران جرّ و بحث کنیم. امام امیرالمؤمنین علیّ (صلوات الله و سلامه علیه) به فرزندش محمد حنفيّه مي فرمايند: «يا بُنَیّ لاتَقُلْ ما لاتَعلَمُ بَل لاتَقُلْ كُلَّ ما تَعلَم». یعنی «فرزندم آنچه را نمي دانی نگو؛ بلكه همه آنچه که می دانی را بر زبان نياور»(2).
 
- نباید عقاید خود را به دیگران تحمیل کنیم.
 
- یک متکلّم خوب، باید یک شنونده خوب باشد. خداوند متعال به ما دو گوش بخشیده و یک زبان. این می رساند که بیشتر از آنکه حرف بزنیم، باید گوش کنیم.
 
- یکی از عواملی که باعث می شود ارتباط ما با دیگران سازنده و مفید باشد، خوش گمانی به آنها است. بدگمان بودن به دیگران باعث می شود روابط ما با اطرافیان مان به سردی کشیده شود و تیره و تار گردد. خداوند متعال در سوره مبارکه حجرات، آیه شریفه 12 می فرماید: (یا ایها الذین آمَنُوا اجتَنِبُوا کَثیراً مِنَ الظَنّ إنَّ بَعضَ الظَنِّ إثمٌ) یعنی «ای کسانی که ایمان آوده اید، از بسیاری از ظنِ و گمان ها بپرهیزید که برخی از گمان ها گناه اند».
 
- هنگام صحبت، نباید تُن صدا را زیاد بلند کنیم.
 
- وقتی دو نفر با هم گفتگو می کنند، نباید بدون اجازه وارد گفتگوی شان شویم.
 
- یکی از شرایطِ خوب حرف زدن، کم حرف زدن است. در حکمت 349، نهج البلاغه امام امیرالمؤمنین علیّ (صلوات الله و سلامه علیه) می فرمایند: «مَن کَثُرَ کَلامُه، کَثُرَ خَطَؤُهُ» یعنی «کسی که زیاد سخن گوید، زیاد اشتباه می کند».
 
- باید همیشه به دیگران احترام بگذاریم و در هیچ صورتی نباید بی احترامی کنیم.
 
- وقتی به محلی وارد می شویم، باید به دیگران سلام کنیم.
 
- اصلا لازم نیست همیشه به دنبال مدِ روز باشیم. آن چه مهم است این است که لباس های شیک، زیبا و مناسب بپوشیم؛ حتی اگر مُد نباشند.
 
- اگر کار اشتباهی انجام دادیم، باید عذرخواهی کنیم؛ اما نباید دیگر به آن موضوع اشاره کنیم. زیرا باعث رنجش بیشتر می شود. باید سعی کنیم در آینده دیگر آن اشتباه را انجام ندهیم.
 
- باید از بلندحرف زدن، خندیدن و نیز زل زدن (زیاد نگاه کردن به دیگران) خودداری کنیم. دیگران از زیاد نگاه کردن به خودشان، احساسِ توهین می کنند.
 
- تشکرکردن از دیگران – مخصوصا والدین، خویشاوندان و دوستان – را فراموش نکنیم. پدر و مادرِ ما سعی کرده اند همه آن چه می دانند را یاد بدهند. اگر تصور می کنیم که برخی مسائل را به ما یاد نداده اند، به این خاطر است که در اطرافِ شان فردی متخصّص پیدا نمی کردند که این مسائل را به آنها یاد دهد. بنابراین آنها خود نیز قربانیِ شرایط هستند. پس باید نیمه پُرِ لیوان را ببینیم و به خاطر مسائلی که به ما یاد داده اند، از آنها قدردانی نماییم.
 
هنگام معاشرت با آقایان در محیط های دانشگاهی این نکات را رعایت نمایید:
 
- لازم نیست خانم به همه آقایانی که با او مَحرَم نیستند، پیشی گرفته و ابتدا سلام کند. اما اگر مردِ نامَحرَمی در محیط دانشگاهی - مثلا - به خانم سلام کرد، باید خانم جواب سلامش را بدهد. زیرا بی توجهی به سلامِ دیگران، باعث ناراحتیِ سلام دهنده می شود و دیگران آن را دلیلِ بی ادبی یا خودخواهیِ طرف مقابل به حساب می آورند. در دستورات اسلامی نیز از پاسخ دادنِ خانم ها به سلامِ مردهای نامَحرَم نهی نشده است؛ بلکه به صورت عامّ بیان شده که جواب سلام دادنْ واجب است.
 
- خانم ها بهتر است ابتدا به مردهای مُسِنّ سلام کنند. اگر استادتان مردی مُسِنّ است، اشکالی ندارد در سلام کردن به او پیش قدم شوید؛ چنان که رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) به زنان سلام می نمودند و زنان نیز پاسخِ سلامِ ایشان را می دادند. امام صادق (صلوات الله و سلامه علیه) می فرماید:«کَانَ رَسُولُ اللَّهِ یُسَلِّمُ عَلَى النِّسَاءِ وَ یَرْدُدْنَ عَلَیْهِ السَّلَامَ» یعنی «رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به زن‌ها سلام می‌کرد و آنها جوابش را می‌دادند»(3). 
 
- هنگام سلام کردن و پاسخِ سلام شنیدن، به طرف مقابل نگاه کنید. زیرا نگاه نکردن نوعی رعایت نکردنِ آداب معاشرت محسوب می شود.
 
- هنگام سلام کردن و پاسخ دادن به سلام دیگران، از اشاره کردن با سر، بدون بیان کلمات خودداری نمایید. این نوعی بی ادبی است.
 
- در مهمانی لازم نیست به تک تکِ افراد به صورت جداگانه سلام کنید و با آنها احوال پرسی نمایید. بلکه کافی است با خانواده میزبان سلام و احوال پرسی کنید و سپس از فاصله مناسب به نشانه سلام کردن سر تکان دهید و احوال پرسیِ مختصری انجام دهید.
 
پی نوشت:
 
1: آیه 164 سوره انعام، آیه 18 سوره فاطر، آیه 15 سوره اسراء، آیه 7 سوره زمر و آیه 38 سوره نجم.
 
2: مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، مؤسسة الوفاء، بیروت، 1403 ه.ق، ج66، ص50. 
 
3: کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ چهارم، 1407ق، ج ‏2، ص 648.