بوسیدن دست ابوحنیفه توسط امام باقر(علیه السلام)

پرسش:

آیا صحت دارد که امام باقر (علیه السلام) بعد از یک مناظره با "ابوحنیفه" حقانیت او را تصدیق کرده و دست "ابو حنیفه" را بوسیده و او هم سر امام را بوسیده است؟

پاسخ:

اولا این مطب در منابع شیعی وجود ندارد. دوما امام حجت خداست و در مناظره با کسانی مانند "ابوحنیفه" مغلوب نخواهد شد. امام عالم به همه امور و آگاه به همه مسائل است. علم ذاتی و لدنی در اختیار اوست. چگونه است که حرف امام نسبت به حرف "ابوحنیفه" نادرست قرار گیرد و حرف "ابوحنیفه" صحیح باشد؟ سوما اینکه "ابوحنیفه" در مباحث علمی و دینی مرجعیت اهل بیت (علیهم السلام) را پذیرفته بود چگونه می­شود در مناظره ای با امام باقر (علیه السلام) بر ایشان پیروز شود. مرحوم "کلینی" در کافی ضمن بیان روایتی از "معاویة بن عمار" می­گوید اگر "ابوحنیفه" درباره موضوع دینی نظر امام را می­خواست به نظر امام تن می­داد و از حرف خود باز می­گشت. لذا وقتی درباره موضوع ارث از امام صادق (علیه السلام) سوال نمود و متوجه شد نظرش در این باره درست نیست از نظر خود برگشته و به نظر امام صادق (علیه السلام) معتقد گردید.(1) 
همچنین جایگاه علمی امام باقر و امام صادق (علیهما السلام) نزد "ابوحنیفه" برتر بوده است. :ابوحنیفه" در مناظراتش و یا در سوالاتی که از حضرت داشت می­گفت «الله اعلم حیث یجعل رسالته» (2) 
یا می­گفت لولا جعفر بن محمد (سلام الله علیهما) «ماعلم الناس مناسک حجهم»(3) 
امام باقر(علیه السلام) در منابع اهل سنت به عنوان استاد "ابوحنیفه" مطرح شده که از او علم دریافت کرده است.(4) "ابوحنیفه" در مسانید خود از روایات امام باقر (علیه السلام) بهره برده است. (5) "ابن حجر هیثمی" سه نفر از اهل بیت(علیهم السلام) را از استادان "ابوحنیفه" می داند: امام باقر، امام صادق و زیدبن علی(علیهم السلام) . جمله «لولا السنتان لهلک النعمان» از "ابوحنیفه" است که شاگردی امام صادق (علیه السلام) را کرده بود. (7)
با این اوصاف آیا می­توان پذیرفت که امام باقر (علیه السلام) در مناظره با ابوحنیفه شکست خورده و دست او را ببوسد؟ آیا استاد بر دست شاگردش بوسه می­زند؟ آن هم امام و حجت خدا 
اما بهتر است به فضای مناظرات بین ابوحنیفه و امام باقر و امام صادق (علیهما السلام) در منابع شیعه و سنی، پرداخته شود. در منابع شیعی موضوع مناظره قیاس است. امام، ابوحنیفه را مورد نکوهش قرار می­دهد. حتی برخی شاگردان حضرت با او بحث و جدل دارند و فضای مناظره تنش زا و سنگین گزارش شده است.(8) 
اما مناظرات در منابع اهل سنت به صورت مسالمت­آمیز و دوستانه بیان شده است و بعضا با دخل و تصرف همراه هست ضمن اینکه جای پرسشگر و پاسخگو عوض میشود در منابع شیعی امام از ابوحنیفه سوال میکند و او باید پاسخگو باشد اما در منابع اهل سنت بالعکس است. عمده مطالب مناظره از موفق مکی و ابن بزازی است که هردو کتابی به نام مناقب ابوحنیفه دارند.(9) 
اما اصل گزارش درمنابع اهل سنت چیست؟
(قال محمد الباقر: أنت الذي حولت دين جدي و أحاديثه إلى القياس!! قال أبو حنيفة: اجلس مكانك كما يحق لي، فإن لك عندي حرمة كحرمة جدك صلّى اللّه عليه و آله و سلّم في حياته على أصحابه، فجلس ثم جثا أبو حنفية بين يديه، ثم قال: إني سائلك عن ثلاث كلمات، فأجبني: الرجل أضعف أم المرأة؟
قال الباقر: المرأة أضعف.
قال أبو حنيفة: كم سهم المرأة في الميراث؟
قال الباقر: للرجل سهمان و للمرأة سهم.
قال أبو حنيفة: هذا علم جدك و لو حولت دين جدك لكان ينبغي في القياس أن يكون للرجل سهم، و للمرأة سهمان، لأن المرأة أضعف، ثم الصلاة أفضل أم الصوم؟
قال الباقر: الصلاة أفضل.
قال أبو حنيفة: هذا قول جدك، و لو حولت قول جدك لكان أن المرأة إذا طهرت أمرتها أن تقضي الصلاة و لا تقضي الصوم، ثم البول أنجس أم النطفة؟
قال الإمام الباقر: البول أنجس.
قال الإمام أبو حنيفة: لو كنت حولت دين جدك بالقياس لكنت أمرت أن يغتسل من البول، و يتوضأ من النطفة و لكن معاذ اللّه أن أحول دين جدك بالقياس.
فقام الإمام الباقر و عانقه و قبل وجهه(10)
همانطور که در آخر عبارت وجود دارد آورده است که امام باقر صورت ابوحنیفه را می­بوسد نه اینکه امام دست ابوحنیفه را ببوسد.
فقام الإما­م الباقر و عانقه و قبل وجهه). امام باقر ایستاد به او دست داد و صورتش را بوسید.
البته این گزارش بدون استناد است و همچنین از نظر علم رجالی فاقد اعتبار است چون رجال آن مشخص نیست
همچنین مرحوم اسد حیدر در کتاب خودش به نام امام صادق( علیه السلام) و مذاهب اربعه اشاره به همین مطلب کرده و می­گوید: این مطلب بی سند و مصدر است و رجال آن هم معتبر نیست زیرا عیسی بن عبدالقرشی راوی این خبر مجهول است. وی می­گوید: این مطلب را برخی برای امام صادق (علیه السلام) و ابوحنیفه گفتند. همچنین در این گزارش امام صادق (علیه السلام) از او سوال می­کند و ابوحنیفه پاسخ می­دهد. حتی ابونعیم اصفهانی هم این گزارش را از امام صادق (علیه السلام) و ابوحنیفه نقل کرده است نه امام باقر (علیه السلام) با توجه به اینکه در آن نقل، حرفی از اینکه امام صادق (علیه السلام) صورت او را یا دست او را ببوسد وجود ندارد، اما ابوزهره این مطلب که امام باقر (علیه السلام) صورت ابوحنیفه را بوسیده از کتاب المناقب ابوحنیفه نقل کرده در حالی که صحت و اعتبار کتاب الحلیه ابونعیم اصفهانی از المناقب ابوحنیفه بیشتر است.(11)
ضمنا این گزارش در منابع شیعی به گونه ای دیگر وارد شده است ابوحنیفه به در منزل امام صادق(علیه السلام) آمد. امام از خانه خارج شد، در حالی که به عصا تکیه داده بود. ابوحنیفه به حضرت گفت: ای اباعبدالله، این عصا چیست؟ سن و سال تو اقتضا ندارد که به عصا نیاز داشته باشی. امام فرمود: بلی، اما این عصای رسول خدا(صلی الله علیه وآله) است و می خواهم به آن تبرک بجویم. ابوحنیفه گفت: اگر می دانستم که این عصای رسول خدا(صلی الله علیه وآله) است، بلند می¬شدم و آن را می بوسیدم. امام فرمود: سبحان الله! و آرنج ابوحنیفه را کشید و فرمود: ای نعمان! تو می دانی که این [موی من] از موی رسول خدا(صلی الله علیه وآله) و این [پوست من] از پوست رسول خدا(صلی الله علیه وآله) است، پس چرا نبوسیدی؟ ابوحنیفه خم شد تا دست امام را ببوسد، و دست خود را از آستینش بیرون کشید، دست امام را فشار داد و وارد منزل امام شد.(12)
در نتیجه باید عرض کنم این مطلب مربوط به امام صادق (علیه السلام) و ابوحنیفه است نه امام باقر (علیه السلام) با توجه به کتاب الحلیه ابونعیم که مقدم بر المناقب ابوحنیفه است. دوما گزارش از لحاظ سندی و رجالی مورد تایید نیست و سوما در گزارش المناقب حرفی از اینکه امام باقر (علیه السلام) دست ابوحنیفه را ببوسد وجود ندارد و فقط آورده که امام باقر (علیه السلام) صورت او را بوسید که این به معنی تایید وی نیست. در حالی که گزارش الحلیه هیچ حرفی از بوسیدن دست یا صورت ابوحنیفه توسط امام صادق (علیه السلام) گزارش نشده است.
پس این گزارش مشکلات بسیار دارد.
پی نوشت:

  1. کلینی، اصول کافی، اسلامیه، 1362ش، تهران، ج 7 ص 19
  2. قاضی نعمان مغربی، دعائم الاسلام، موسسه آل البیت، 13885ق، قم، ج 1 ص 91
  3. شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، جامعه مدرسین 1413ق، قم، ج 2 ص 519
  4. موفق مکی، مناقب ابی حنیفة، ج2، ص160؛ شاه ولی الله دهلوی، التحفة الاثناعشریة، ص8
  5. ابوالمؤید خوارزمی، جامع مسانید ابی حنیفة، ج1، ص388
  6. ابن حجر هیثمی، الخیرات الحسان، صص74 و 93 و 121
  7. شیخ طوسی، الخلاف، جامعه مدرسین، 1407ق، قم، ج 1 ص 33
  8. علامه مجلسی، بحارالانوار، اسلامیه، 1363ش، تهران، ج 47، باب 7، ص 213-215؛ ؛ قاضی نعمان المغربی، دعائم الاسلام، ج1، ص91
  9. موفق مکی، مناقب ابی حنیفة، ج1، ص167؛ ابن بزازی، مناقب ابی حنیفة، ج2، ص17
  10. ابوزهره، الامام الصادق حیاته و عصره آراؤه و فقهه، محمد ابوزهرة، دارالفکر العربی- القاهره، 1993.
  11. اسد حیدر الامام الصادق و المذاهب الاربعه، ج 3 ص 94-100
  12. علامه مجلسی، بحارالانوار، ج10، باب13، ص222، حدیث23.

http://askdin.com/comment/1026736#comment-1026736