آیا دروغ عملی هم داریم؟

پرسش: آیا دروغ عملی هم داریم؟ مثلا کسی الکی خودش را به خواب بزنه، یا با اینکه خوشحاله خودش را ناراحت نشون بده یا برعکس؟


پاسخ: دروغ به معنای هر مطلبی ست که با واقعیت مطابقت ندارد و ممکن است که این عدم مطابقت با هر نشانه ای منتقل شود.
حتی ممکن است انسان دروغ زبانی را با غیر زبان هم بگوید. به این معنی که از وسیله ای غیر از زبان برای گفتار استفاده کند. مثل ناشنوایان که از دستهایشان برای گفتن استفاده می کنند. این همان مصداق دروغ زبانی ست. در واقع دروغ در جائی معنا پیدا می کند که صحبت یا عملی مطابق با واقع نباشد و به مخاطب انتقال داده شود. اما اینکه مطلب صحیح بوده ولی دیگران برداشت اشتباه داشته باشند، مصداق دروغگویی نیست. هرچند هر کسی به اعمال و نیت خودش آگاه است و اگر قصد دروغ گفتن داشته باشد، خودش بهتر از هر کسی می داند که دروغ گفته. قرآن می فرماید «بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ ؛ وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ؛ بلکه انسان از وضع خودش آگاه است؛ هرچند در ظاهر برای خود عذرهایی بتراشد.» (۱)

آیه الله مشکینی در کتاب دروس فی الاخلاق می فرمایند: «الکذب لغه هو اللا مطابقه و یتصف به الاعتقاد و الفعل کما یتصف به الکلام؛ فالظن او الاعتقاد المخالف للواقع کذب، کما ان العمل المخالف للقول و الوعد - مثلا - کذب؛ کذب در لغت به معناي عدم مطابقت است و همانگونه که سخن به دروغ متّصف مي شود اعتقاد و عمل هم به آن متّصف مي گردد. گمان و اعتقاد مخالف با واقع دروغ است ، همانگونه که عمل مخالف با سخن و وعده نيز دروغ است.» (۲)

اما بیانِ تمام و کمالِ واقعیت برای دیگران واجب نیست. به این معنا که در فرض سوال حضرتعالی اگر کسی بیدار یا خوشحال است، لازم نیست که این حال را به اطلاع همه برساند. اما اگر از او بپرسند نباید دروغ بگوید.

گاهی اوقات هم بیان واقعیت موجب دردسر شده یا انسان را دچار مشکل کند؛ یا به هر دلیلی نخواهید واقعیت را بیان کنید ولی دیگران با سوالات پی در پی زحمت ایجاد کنند. در این مواقع راهی وجود دارد که علمای اخلاق آن را توریه نامیده اند. توریه در لغت به معنای ستر و پوشاندن است. وقتی در مورد خبر به کار می رود به معنای پوشاندن حقیقت خبری و اظهار غیر آن است، به طوری که حقیقت را وراء و پشت خود قرار دهد تا آشکار نباشد. (۳)

در حقیقت توریه یعنی بیان کردن یک مطلب به نحوی که مخاطب برداشتی غیر از آنچه شما بیان کرده اید داشته باشد. در توریه ظاهر کلام چیزی ست که مخاطب دریافت می کند، در حالیکه متکلم معنای دیگری را در نظر دارد. مثلا وقتی شخص بدحسابی تقاضای پول می کند و طرف مقابل تمایل ندارد که به او پولی قرض بدهد، می گوید «فعلا که دستم خالی ست.» در این صورت مخاطب چنین دریافت می کند که او پولی ندارد، در حالیکه منظور او این بوده که در حال حاضر در دست هایم چیزی ندارم؛ هرچند ممکن است در حساب بانکی اش پول داشته باشد.

به هرحال دروغگویی در منابع دینی اسلامی به شدت نهی شده و حتی در مواقعی که مصلحتی در نظر باشد و نتوان به راحتی واقعیت را بیان کرد، راهکاری مثل توریه معرفی شده تا از دروغگویی جلوگیری شود.



پی نوشت ها:
۱.
سوره قیامت، آیات ۱۴ و ۱۵
۲. مشکینی اردبیلی، علی؛ دروس فی الاخلاق؛ محقق مجیدی، غلامحسین؛ موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث؛ قم، ۱۳۹۲؛ ص ۱۵۹
۳. ابن منظور؛ لسان العرب؛ ادب الحوزه؛ قم ۱۴۰۵ ق؛ ج ۱۵؛ ص 389

http://www.askdin.com/showthread.php?t=64931&p=1018784&viewfull=1#post10...