آیا تعداد مخلوقات خداوند نا متناهی است یا متناهی؟

پرسش: در مورد خالقیت خداوند چند سوال دارم.
اول آیا تعداد مخلوقات خداوند نا متناهی است یا متناهی؟
دوم بر فرض نامتناهی بودن تعداد مخلوقات آیا خداوند در هر لحظه و آن بی نهایت مخلوق خلق میکند؟ اگر این طور است آیا این یک نقص به حساب نمی آید؟یعنی در هر لحظه یا بازه زمانی تعداد مخلوقاتش بیشتر میشود؟ یعنی در هر لحظه صفت مالک هر چیز بودن و رب هر چیز بودن در حال تقویت است زیرا مالک و رب تعداد بیشتری از مخلوقات شده پس گویا همه صفات خداوند نمیتواند مطلق باشند.


پاسخ:
پاسخ بدین سوال وابسته است به بحث در مورد چند مسئله.

نخست. خالقیت، چه صفتی است.
بر اساس آنچه علما در مورد صفات حق تعالی بیان کرده اند، حداقل سه دسته بندی در مورد صفات بیان شده است:
در یک دسته بندی، صفات حق تعالی یا ثبوتی است و یا سلبی. صفات ثبوتی نیز یا حقیقی است یا اضافی. صفات حقیقی نیز یا محضه است یا ذات اضافه.(1)
در دسته بندی دیگر، صفات یا صفت ذات هستند یا صفت فعل. صفات ذات نیز یا حقیقی اند یا ذات اضافه. (2)
در دسته بندی سوم، صفات یا ذاتی اند یا فعلی. هر یک نیز یا ثبوتی اند یا سلبی.آنگاه صفات ذاتیه و فعلیه را به حقیقیه و اضافیه تقسیم کرده‌اند و در نهایت صفات ثبوتیه حقیقیه را به حقیقیه محضه و حقیقیه ذات اضافه تقسیم کرده‌اند.(3)

بر اساس تمام این دسته بندی ها، صفت خالقیت صفتی مربوط به مقام فعل و صفتی ثبوتی است.

دوم. میزان خالق بودن تا چه اندازه در کمال خالق تاثیر دارد.
در این مورد، لازم است دقت شود که آنچه در کمال مطلق فاعل مهم است، عدم وجود نقص از هر جهت در ذات اوست.
اگر فاعل کاری را انجام میدهد یا ترک میکند که انجام یا ترک آن کار نقص برای او محسوب شود، این موجب نقص در کمال او خواهد بد.
اما فعل فاعل مشروط به یکسری شرایط و مقتضیات و عدم موانع است. برخی از این شرایط، قابلیت قابل و معلول برای تحقق است. برخی از مقتضیات فاعل، اراده او در انجام کار است.
بر اساس این نکته مشخص میشود که انجام کار به خودی خود نه باعث کمال است و نه باعث نقص.
گاهی اوقات، فاعل قصد انجام کاری را ندارد ولی این عدم انجام خللی در کمال او به وجود نمی آورد.
گاهی اوقات، انجام یک عمل مشروط به زمان و مکانی خاص است و البته در بحث ما، این ترتیب زمانی و مکانی باز هم به اراده خود فاعل تعالی بر میگردد. او بوده که موجودات عالم را در یک سلسله زمانی ومکانی مشخص قرار داده است. وگرنه اگر بخواهد میتواند این ترتیب را به هم بزند.
بنابراین
اینکه میزان مخلوقات به خودی خود نه کمال است و نه نقص. بلکه باید به لوازم این ایجاد یا ترک نگاه کنیم که باعث نقص میشود یا خیر.

سوم.مسئله علیت حق تعالی نسبت به عالم و تعیین تکلیف در ان مسئله.
در مسئله علیت، سه دیدگاه عمده وجود دارد:
دیدگاه نخست از منظر کلامی است.
دیدگاه دوم، از منظر فلسفی.
دیدگاه سوم، از منظر عرفانی و حکمت متعالیه.

بر اساس رویکرد کلامی، تمام موجودات عالم مخلوق خداوند هستند ولی در هر زمان به میزانی است که حق تعالی اراده کرده است.
بر اساس رویکرد عرفانی تمام موجودات عالم، مظاهر حق تعالی هستند نه مخلوقات او.
اما بر ا ساس رویکرد فلسفی، موجودات عالم، در یک نظام علی معلولی قرار دارند. از خداوند متعال به صورت مستقیم تنها یک موجود خلق میشود به نام عقل اول یا صادر اول. اما بقیه موجودات به صورت مستقیم از خداوند متعال ایجاد نشده اند، بلکه هر یک معلول موجودی برتر از خود قرار دارد.

چهارم. قاعده الواحد و کمال حق تعالی
نکته مهم دیگری که لازم است بدان توجه شود آن است که آیا قاعده الواحد با کمال مطلق حق تعالی منافات ندارد.
بدین بیان که وقتی خلق کردن یک صفت کمالی است، آیا قاعده الواحد بدان معنا نیست که این کمال حق تعالی مخدوش و محدود شده است.
پاسخ این سوال آن است که این عدم خلقت، تنها زمانی موجب نقص میشود که نقص بازگشت به خود فاعل داشته باشد. ولی در مسئله ما، عدم خلقت به واسطه آن است که بقیه موجودات دارای جهات کثرتی هستند که نمیتوانند معلول مستقیم حق تعالی قرار بگیرند. این به واسطه شرافت فاعل متعال است نه نقصان او.
البته در عین حال، همه موجودات در یک نظام علی_معلولی، معلول حق تعالی هستند چه با واسطه و چه بی واسطه.

پنجم. کمال مطلق: تدریجی یا دفعی
مسئله دیگری که در پرسش بالا وجود دارد آن است که آیا کمال مطلق حق تعالی( که در این بحث با خالقیت مطرح شده است) یک امر دفعی است یا تدریجی.
از آنجا که خالقیت از صفات فعل است، روشن کردن این مسئله وابسته به نحوه اتصاف ذات به صفات فعلی است.
این صفات یک واقعیت آن به آن دارند که از فعل حق تعالی انتزاع میشوند.
و
یک واقعیت مطلق دارند که تحت عنوان صفت قیومیت به عنوان صفتی ذاتی مندرج هستند
از منظر واقعیت تدریجی و حادث، این صفات آن به آن ایجاد میشوند ولی نه این فعل ها ربطی به ذات دارند و نه حدوث آنها باعث حدوث و تغیر در ذات میشوند و نه کمال و نقصشان به ذات سرایت میکند.
ولی از منظر واقعیت مطلق قیومیت، این واقعیت یک ویژگی ذاتی بدون زمان و ازلی است که در تمام دورانها یکسان است و تغییری نمیکند.
بنابراین این افعال حق تعالی از جهت نسبت با کمال ذات(قیومیت) هیچ تغییری ایجاد نمیکند. چرا که در ذات حق تعالی هیچ تغییری راه ندارد. هرچه هست؛ حدوث، تغییر و زمان مندی مربوط به طرف مقابل است و چیزی نه به ذات اضافه میکند و نه از آن کم میکند.(4)

بر اساس این نکات، پاسخ سوالهای شما روشن میشود.
پاسخ سوال اول این است که
این مسئله بستگی به مبنایی دارد که شما اتخاذ میکنید.
بر اساس مبنای فلسفی، تعداد مخلوقات بی واسطه خداوند محدود است و
بر اساس مبنای کلامی نامحدود و
بر اساس مبنای عرفانی که اصلا مخلوقی وجود ندارد.

پاسخ سوال دوم این است که
بر اساس مبنای فلسفی که اصلا مخلوق نامتناهی برای خداوند متصور نیست و تنها یک مخلوق بی واسطه دارد. پس سوال مرتفع میشود.
بر اساس مبنای کلامی، مخلوقات نامتناهی هستند(البته لزوما به معنای نامتناهی فلسفی و بالفعل نیست بلکه به معنای عدم محدودیت در تعدادی خاص و قابل شمارش است)، ولی این مخلوقات در طول زمان ایجاد میشود.
خلقت گرچه صفت حق تعالی است ولی صفت فعل است و صفت فعل به خودی خود هیچ رابطه و تاثیری در ذات نمیگذارد. بلکه از ذات و صفت قیومیت ناشی میشود.
بنابراین نه کثرت مخلوقات در کمال خداوند تاثیر گذار است و نه قلت آن در کمالش نقص ایجاد میکند.
ذات حق تعالی از ازل تا ابد یکسان و بی تغییر است و اصولا قابل تغییر نیست.

پی نوشتها:
1. محقق لاهیجی، عبدالرزاق، گوهر مراد، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1373، ص ۲۴۶.
2. صدرالدین محمد شیرازی، اسفار اربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1981م، ج6، ص118.
3. نهایه الحکمه، محمد حسین طباطبایی، قم، نشر موسسه امام خمینی، 1386ق، چاپ چهارم، ج4، ص1123
4. اسفار، ج6، ص119؛ نهایه الحکمه، ج4، ص1123

http://www.askdin.com/showthread.php?t=64870&p=1018429&viewfull=1#post10...