پرسش:
ظرفیت مردم مرزنشین در شرق و غرب کشور در مقابله با گروههای تروریستی مخالف جمهوری اسلامی چیست؟ و آیا جمهوری اسلامی ایران بهدرستی از این ظرفیتها استفاده کرده است یا خیر؟
امنیت مناطق مرزی یکی از مؤلفههای اساسی امنیت ملی به شمار میرود و پایداری آن مستلزم بهرهگیری از ظرفیتهای مختلف انسانی، اجتماعی و نهادی است. موقعیت ژئوپلیتیک و راهبردی جمهوری اسلامی به خاطر برخورداری از 15 همسایه و مرزهای گسترده خاکی و آبی و هممرزی با کشورهای جنگزده ناامن، همواره با تهدیدات تروریستی در شرق و غرب روبهرو بوده است. یکی از مؤثرترین عناصر مقابله با تهدیدات مرزی، بومیان مرزنشین هستند. اکنون سؤال این است که ظرفیت مردم مرزنشین در شرق و غرب کشور در مقابله با گروههای تروریستی مخالف جمهوری اسلامی چیست؟ آیا جمهوری اسلامی ایران بهدرستی از این ظرفیتها استفاده کرده است یا خیر؟
پاسخ به این پرسش در دو بخش بررسی میشود:
1. ظرفیتهای مرزنشینان در مقابله با تهدیدات تروریستی
مهمترین ظرفیتها عبارتاند از:
1 ـ 1. ظرفیت جغرافیایی و محیط:
ساکنان مناطق مرزی معمولاً شناخت بسیار خوبی از مسیرها، گذرگاههای فرعی، بافت زیستمحیطی، نقاط کور، وضعیت روستاها و رفتوآمدهای محلی دارند. بومیها علاوه بر شناخت جغرافیا، ساکنان را نیز میشناسند و اگر شخص غیربومی رفتوآمد کند، میتوانند سریعاً شناسایی کرده و به نیروهای امنیتی، اطلاعرسانی کنند. این مسئله آنان را چشم و گوشهای هوشمند تبدیل میکند. این مسئله در مطالعات موردی مناطق سیستان و بلوچستان و سراوان و ... روشن است.
1 ـ 2. ظرفیت علاقه وطنی و نفع شخصی:
به لحاظ روانی، حفاظت بومیان از مرزها یک وظیفه سازمانی و اجباری نیست؛ بلکه دفاع از محل زندگی و امنیت خانواده و بستگان است که یک حس انسانی است؛ یعنی هر شخصی از محل زندگی و منافع خویش دفاع میکند و با تهدیدات مقابله مینماید. عینیتبخشی به این مسئله بسیار مهم است و اگر مرزنشینان، امنیت و تهدیدات مرزی را در مرتبه اول، متوجه خویش بدانند، حتماً برای تأمین آن و دفع تهدیدها اقدام میکنند. درواقع، تکیه صرف بر اقدامات سختافزاری و کنترلی رسمی، امنیت مرزی پایدار ایجاد نمیکند و تجربه نشان داده است که باید در کنار آن به اقدامات نرمافزاری نیز ضروری است. (1) راهکار مشارکت عمومی در تأمین امنیت پایدار به تعبیر اوکلی، حساسسازی مردم و درنهایت پذیرش و توانایی آنان برای پاسخگویی به برنامههای توسعه از طریق درگیر کردن آنان در تصمیمگیری، اجرا و ارزشیابی برنامههاست. (2)
1 ـ 3. ظرفیت تشکیلاتی محلی فراگیر:
یکی از برجستهترین ظرفیتهای مرزنشینان برای حفاظت از مرزها و مقابله با تهدیدات تروریستی، این است که بافت طایفهای و همبستگی قومی و خویشاوندی، سبب میشود یک سازمان امنیتی محلی فراگیر ایجاد شود که اخبار تهدیدها از نقاط دوردست نیز به ریشسفیدان و بزرگان برسد. طبیعتاً ابزارها و نیروهای سازمانی رسمی، نمیتوان چنین ظرفیت فراگیر، زنده و کارآمدی ایجاد کرد که تمام مناطق مرزی را زیر پوشش داشته باشد.
1 ـ 4. اشراف بر تهدیدها و فرصتها:
یکی از مهمترین ظرفیتهای بومیسازی امنیت مرزی این است که آنها بر فرصتها و تهدیدها اشراف دارند و در بسیاری از موارد قبل از اینکه آسیب امنیتی به کشور وارد شود، میتوانند جلوی آن را بگیرند و یا امنیت مرزی را بالا ببرند.
2. ارزیابی جمهوری اسلامی ایران در بهکارگیری ظرفیتها
جمهوری اسلامی بخشی از این ظرفیت را بهکار بسته و علاوه بر آگاهی بخشی به مردم در این زمینه، جذابیتها و بسترهای تعاملی و تشویقی نیز فراهم کرده است؛ همچون استخدام نیروهای بومی، ایجاد بازارچههای مرزی بهعنوان مراکز تجاری نزدیک به نقطه صفر مرزی و گمرکها که در آن، تولیدات داخلی و کالاهای وارداتی، بدون واسطه و با مالیات بسیار پایین، عرضه میشود و مرزنشینان میتوانند کالاها را با قیمت پایین بخرند، مثل بازارچه بانه، پیرانشهر، جلفا و ...، طراحی کارتهای مرزنشینی (مجوزی برای مرزنشینان که از طریق آن میتوانند کالاهای مشخصی را با معافیتهای گمرکی و تخفیف سود بازرگانی، وارد بازارچه مرزی کنند) (3) و قراردادن تشویقیهایی برای گزارشدهی موارد مشکوک و تروریستی.
بااینحال، ظرفیتهای دیگری وجود دارد که میتوان آنها را فعال کرد. تاکنون مطالعات تطبیقی متعددی بر مناطق مختلف کشور با این موضوع انجام شده است، ازجمله، مقاله «نقش مرزنشینان در توسعه امنیت در نواحی مرزی: مورد مطالعه بندر ترکمن» اثر ادریس جهانشاهی و دیگران، مقاله «بررسی بازارچههای مرزی استان سیستان و بلوچستان» اثر امیرحسین بهنیک و دیگران.
نتیجه:
مرزنشینان سرمایهای راهبردی برای امنیت ملی هستند که آگاهی از موقعیت و تعلقخاطر به سرزمین، آنان را به همیارانی مؤثر در مقابله با تروریسم بدل ساخته است. هرچند گامهای مثبتی برای جلب مشارکت آنان برداشته شده، ولی تحقق امنیت پایدار مرزها نیازمند سیاستهای مکملی همچون توانمندسازی اقتصادی و معیشتی این مناطق است تا حس منفعتمندی ملموس، انگیزهی همکاری را دوچندان کند.
پینوشتها:
1. جهانشاهی، ادریس و دیگران، نقش مرزنشینان در توسعه امنیت در نواحی مرزی: مورد مطالعه بندر ترکمن، دوفصلنامه امنیت و ارتباطات اجتماعی، سال سوم، ش 5، 1402، ص 53-57.
2. محسنی، منوچهر، جامعهشناسی جامعه اطلاعاتی، تهران، نشر دیدار، 1400، ص 12.
3. نرگس حسینی، کارت مرزنشینی چیست؛ شرایط دریافت و مدارک لازم، mohaseban.org، 25 شهریور 1404، https://mohaseban.org.